Từ xa xưa, có lẽ ở bất cứ nền văn hóa hay dân tộc nào, cứ nơi nào có sự sống của con người là nơi đó con người tìm đến niềm tin. Ở các chiều kích khác nhau, niềm tin ấy có thể thô sơ nhưng luôn đầy tín thác và cậy trông.

Lịch sử và khảo cổ học đã dẫn dắt chúng ta trở về quá khứ, nơi sự sống đã tồn tại hàng triệu năm. Các vị tiền nhân trên trái đất này đã tin và tôn thờ một thần linh, một Đấng siêu phàm. Đó có thể là ông Trời, là các vì tinh tú họ nhìn thấy. Đôi khi, niềm tin ấy còn hướng đến những con vật đầy sức mạnh, dũng khí, và có khi cả những bộ phận của cơ thể trực tiếp sản sinh ra các dòng dõi tiếp theo.

Đức tin là điều không ai chứng minh được, nhưng lại hiển nhiên như sự sống. Vì sự tôn kính và kính sợ, con người từ xa xưa đã biết dành những gì họ nhận thức được, hay được mạc khải, để dâng lên các Đấng thần linh những sản vật, lời ca, tiếng hát ngợi khen các ngài.

Cho nên, các bước tiến hóa của con người luôn gắn liền với đức tin. Có thể có những thời khắc đức tin bị phủ nhận, nhưng trong sâu thẳm vẫn luôn có một tiếng thức tỉnh. Ta là con người, ta phải có gốc rễ, và phải có một chốn, một lý do để hiện hữu.

Đức tin giúp con người có một khung luật tự nhiên. Khi chưa có các thể chế hay nhà nước, con người vẫn có thể sống với nhau trong sự hòa thuận. Nếu không có sự kính trọng và sợ hãi một Đấng mà họ tin, làm sao có thể ghìm giữ được con thú luôn quẫy đạp trong tâm hồn mỗi người.

Những gì con người tạo ra để phục vụ cuộc sống đã dẫn đưa họ đến nhiều thành tựu. Nhưng có lẽ, con người luôn tin rằng những kết quả ấy là ân ban từ Đấng họ tôn thờ. Vì thế, hoa trái đầu mùa thường được dâng lên để cảm tạ ơn trên.

Không phải ngẫu nhiên mà các đền đài, nhà thờ đã xuất hiện từ hàng ngàn năm trước. Có những công trình vĩ đại đến mức con người ngày nay vẫn chưa thể hiểu hết. Đó là những minh chứng hùng hồn nhất về đức tin và niềm tin.

Khi con người vượt qua tầng khí quyển, bước ra ngoài không gian và nhìn về trái đất, nơi mà hàng ngàn đời trước từng được tin là ông Trời hay một thế giới khác, đó là một sự khám phá. Nhưng sự khám phá ấy không phá vỡ niềm tin. Trái lại, khi đứng ngoài trái đất, khi nhìn thấy các tinh tú nhiều hơn, rõ hơn, hay khi bước vào kỷ nguyên internet, kỷ nguyên số, đặc biệt là thời đại của AI ngày nay, sự kỳ diệu của vũ trụ và trái đất dường như càng thêm bí ẩn, càng thêm thú vị. Con người vì thế lại càng cảm nhận rõ hơn về một Đấng vĩ đại nhất đã tạo nên mọi sự, điều mà các thế hệ trong lịch sử đã nhận ra và đặt trọn niềm tin.

Cuộc sống luôn thay đổi, nhưng đức tin và niềm tin thì không suy chuyển. Dù có nhiều nhận định cho rằng đức tin cũng cần thích nghi với thời đại, nhưng liệu điều đó có thật. Thời đại là thứ chúng ta tạo ra và điều khiển để phục vụ chính mình. Trong khi đó, đức tin và niềm tin là điều chúng ta đón nhận và được sống trong một hoài bão vượt qua thời gian. Vì thế, khái niệm thích nghi dường như thuộc về lý trí hơn là thuộc về đức tin.

Có rất nhiều tranh luận giữa khoa học, công nghệ với đức tin và niềm tin. Thực tế, chúng ta có thể sáng tạo ra những xu thế như công nghệ số hay AI, nhưng biết đâu chỉ sau vài năm, khi những tầng công nghệ tiếp theo xuất hiện, AI hôm nay sẽ được nhìn lại như một thời kỳ đồ đá của trí tuệ nhân tạo, giống như cách ông bà ta từng nhìn về thời đại của chúng ta.

Con người không thể bị thay thế. Dưới quy luật tự nhiên, việc sinh ra một con người có lẽ là điều giản dị nhất, chỉ cần là con người thì đã có khả năng tương thích với mọi hoàn cảnh.

Chúng ta đã nhân bản, đã can thiệp và sửa chữa gen, nhưng vẫn chưa thể tạo ra sự sống. Và đức tin cùng niềm tin chính là sự sống ấy.

Chúng ta có thể sử dụng các công cụ, công nghệ, AI hay bất cứ sáng tạo nào để phục vụ mình. Nhưng nếu lấy công nghệ hay AI để quy nạp vào đức tin và niềm tin, thì chẳng khác nào kết duyên một con người với một rô bốt. Sự kết hợp ấy sẽ tạo ra điều gì.

Liệu sự kết hợp đó có vô tình đẩy con người rời xa đức tin và niềm tin, để neo mình vào công nghệ và AI. Nếu một bài giảng không xuất phát từ sâu thẳm tâm hồn, chỉ cần giao cho AI, một phút sau đã có một bài giảng hoàn chỉnh và trơn tru. Nếu những lời cầu nguyện không xuất phát từ con tim, với lòng tin đầy tràn và sự phó thác, thì con người đã có vô số công cụ để thay thế.

Đức tin và niềm tin là sự sống. Chúng không phải là phép tính, không phải là thuật toán, càng không phải là những dòng lệnh. Bởi đó là những gì con người tự do khám phá và sáng tạo để phục vụ chính mình, nhưng không thể thay thế được những gì thuộc về tâm hồn, sự sống và những lời cầu nguyện bình dị.

Sưu tầm và biên soạn